4.เขมราฐ

ประวัติอำเภอเขมราฐ 

 อำเภอเขมราฐเดิมมีฐานะเป็นเมือง   และเป็นเมืองที่มีบทบาทสำคัญต่อเมืองอื่นๆ   ในภูมิภาคนี้พอสมควรเพราะเป็นเมืองที่เทียบได้กับหัวเมืองเอก   ขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร   มิได้ขึ้นกับเมืองอุบลราชธานีเช่นเมืองอื่นๆ   นอกจากนั้นเมืองเขมราฐยังมีเมืองขึ้นอีกหลายเมือง   เช่น   เมืองอำนาจเจริญ   เมืองคำเขื่อนแก้ว   เป็นต้น 

     สำหรับการตั้งเมืองเขมราฐ   ปรากฏเอกสารที่เป็นหลักฐานว่าใน   พ.ศ.   2357   ซึ่งเป็นปีเดียวกับพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย   โปรดเกล้าตั้งเมืองยโสธรขึ้น   อุปฮาด   (ก่ำ)   ซึ่งเป็นอุปฮาดเมืองอุบลราชธานี   ไม่พอใจที่ทำราชการกับพระพรหมราชวงศา   (ท้าวทิศพรหม)   เจ้าเมืองอุบลราชธานีคนที่  2    จึงอพยพไพล่พลไปหาทำเลที่เหมาะสมตั้งเมืองขึ้นใหม่   ซึ่งเป็นการสนองพระบรม   ราโชบายในการตั้งเมืองขึ้นใหม่ในช่วงระยะเวลานั้นๆ   ในที่สุดพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย   ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ   ให้ตั้งบ้านโศกกงพะเนียง   ขึ้นเป็นเมืองเขมราฐธานีขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร   เมื่อ  พ.ศ. 2357   พร้อมทั้งโปรดเกล้าฯ   แต่งตั้งให้อุปฮาด  (ก่ำ)   เป็นพระเจ้าเทพวงศาเมือง

      ตลอดสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น   เมืองเขมราฐมีความสำคัญ   และขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานครตลอดมา   ครั้นถึง   พ.ศ.   2371   เมื่อเสร็จสิ้นสงครามปราบกบฏเจ้าอนุแล้ว   พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าให้เมืองโขงเจียม   ซึ่งเคยขึ้นตรงต่อเจ้าเมืองจำปาสัก    มาขึ้นตรงต่อเมืองเขมราฐ   เป็นผลให้เมืองเขมราฐมีบทบาทมากขึ้น   เมื่อโปรดเกล้าให้ตั้งเมืองคำเขื่อนแก้วในปี   พ.ศ.   2388   เมืองอำนาจเจริญในปี   พ.ศ.   2401   ก็โปรดเกล้าให้ขึ้นตรงต่อเมืองเขมราฐเช่นกัน  ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว   เมื่อมีการปรับปรุงการปกครองส่วนภูมิภาคครั้งใหญ่   เพื่อให้บังเกิดผลตามที่กำหนดใน   “ พระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่   ร.ศ.  116 ”  มณฑลอีสานถูกแบ่งออกเป็น   8   บริเวณ   สำหรับเมืองอุบลราชธานีที่อยู่   3   เมือง   คือเมืองอุบลราชธานี   เมืองเขมราฐ   และเมืองยโสธร   แต่ละเมืองมีพื้นที่ขึ้นตรงหลายอำเภอดังที่ปรากฏว่าในปี   พ.ศ.   2445   เมืองเขมราฐมีพระเขมรัฐเดชธนีรักษ์   (คำบุ)   เป็นผู้ว่าราชการเมือง   และมีอำนาจอยู่ในปกครอง   6   อำเภอ   คือ  อำเภออุทัยเขมราฐ   อำเภอประจิมเขมราฐ   อำเภออำนาจเจริญ   อำเภอคำเขื่อนแก้ว   อำเภอโขงเจียม   และอำเภอวารินชำราบ    อันแสดงให้เห็นว่าเมืองเขมราฐ   ยังเป็นเมืองที่มีความสำคัญมาก

          ต่อมาใน   พ.ศ.  2452   ได้มีการปรับปรุงการปกครองภายในบริเวณเมืองอุบลราชธานีอีก ครั้งหนึ่ง   เมืองเขมราฐถูกลดฐานะเป็นอำเภอ   และรวมอำเภออุทัยเขมราฐ   และอำเภอประจิมเขมราฐ        เข้าด้วยกันเป็นอำเภออุทัยเขมราฐขึ้นกับเมืองยโสธร   แต่ก็ยังเป็นบริเวณอุบลราชธานีอยู่เหมือนเดิม

           ในราชการพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว   ได้มีการแยกมณฑลอีสานออกเป็น   2   มณฑล   คือ   มณฑลอุบลราชธานี   กับมณฑลร้อยเอ็ด   เมื่อวันที่   9  เมษายน   2455  และมีการปรับปรุงให้เหมาะสม   เมืองยโสธรถูกยกเลิกไป   เมืองอุทัยเขมราฐก็มีฐานะเป็นอำเภอขึ้นกับจังหวัดอุบลราชธานีตลอดมาจนถึงปัจจุบัน

             พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย    โปรดเกล้าให้ตั้งบ้านกงพะเนียง   ขึ้นเป็นเมืองชื่อ “ เมืองเขมราษฎร์ธานี ”  ขึ้นกับกรุงเทพมหานคร   พร้อมกันนั้นได้ตั้งให้อุปฮาด   (ก่ำ)   เป็นเจ้าเมืองคนแรกในปี   พ.ศ.   2357   แม้ว่าเมืองเขมราษฎร์ธานี   จะเปลี่ยนชื่อเป็นเมืองเขมราฐในภายหลัง   แต่ก็มีความหมายเดียวกันคือ   “ ดินแดนแห่งความเกษมสุข ”   (ราษฎร์)   เป็นคำที่มาจากภาษาลีสันสกฤตมีความหมายตรงกับ   “รัฐ”   หรือ   “รัฏฐ”   ซึ่งมาจากภาษาบาลี   หมายถึง   แว่นแคว้น   หรือดินแดนนั้นเอง   ส่วน  “เขม”   เป็นคำมาจากภาษาบาลี   หมายถึง   ความเกษมสุข   ซึ่งหมายความตรงกับ   เกษม   ที่มาจากภาษาสันสกฤต)

เขมราฐ แปลว่า ดินแดนแห่งความเกษมสุข เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดอุบลราชธานี ตั้งอยู่ริมแม่น้ำโขง เป็นระยะทางยาวกว่า 40 กิโลเมตร ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 105 กิโลเมตร ซึ่งฝั่งตรงข้ามคือ เมืองสองคอน แขวงสุวรรณเขต ประเทศลาว เป็นเมืองที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานมากว่าสองร้อยปี เพิ่งจะจัดงานเฉลิมฉลองครบรอบ 200 ปี เมื่อ พ.ศ.2557 นี่เอง

อาณาเขตและพื้นที่

      อำเภอเขมราฐ  มีพื้นที่ทั้งสิ้นประมาณ  526.75  ตารางกิโลเมตรและมีอาณาเขต  ดังนี้

ทิศเหนือ   จดแนวฝั่งแม่น้ำโขง  บริเวณตรงข้ามเมืองสองคอนแขวงสะหวันเขต  ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว  (สปป.ลาว)  เป็นแนวยาวตามลำน้ำโขง

ทิศตะวันออก จดแนวฝั่งแม่น้ำโขงบริเวณตรงข้ามเมืองคอนพะเพ็ง  แขวงสาละวัน  ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว)  และอำเภอนาตาล  จังหวัดอุบลราชธานี 

 ทิศใต้      ติดต่อกับอำเภอนาตาล  และอำเภอกุดข้าวปุ้น  จังหวัดอุบลราชธานี 

ทิศตะวันตก  ติดต่อกับอำเภอปทุมราชวงศ และอำเภอชานุมานจังหวัดอำนาจเจริญ 

อ้างอิง: ประวัติอำเภอเขมราฐ, ครูพีระยา สอนอาจ ; www.gotoknow.org